Gebruiken

 

Omdat appelbomen al zolang deel uitmaken van ons bestaan, zijn er in de loop van de eeuwen een aantal gebruiken in zwang geraakt. Sommigen daarvan worden tot op de dag van vandaag nog uitgevoerd. Hieronder een aantal van deze gebruiken:

 

Volksgebruiken

Zuid-Nederlandse volksgebruiken

Britse volksgebruiken

‘Wassailing’ (= Een heildronk uitbrengen)

‘Wassailing the Apple Trees’ (of ‘Apple Howling’)

Franse volksgebruiken

De grote ‘Mondard’

Belgische volksgebruiken

Escouvion/Scouvion

 

Thema’s

Vruchtbaarheid & kinderen

Maori’s

Zuid Slavonie

Kara- Kirghizië

Zweden en Afrika

Fiji-eilanden en Borneo

Zwitserland

Volksspelen

Appelbijten/appelknappen

 

Zuid-Nederlandse volksgebruiken

·         Om een appelboom veel vruchten te doen dragen, wordt de stam in kerstnacht of op nieuwjaar te middernacht geslagen of op paasavond gedurende het gloria-zingen geschud. Een soortgelijk gebruik bestaat ook in Groot Brittanië (zie wassailing the apple trees/apple howling) .

·         Het eerste badwater van een zuigeling wordt aan de voet van een appelboom gegoten opdat het kind blozende wangen zou krijgen.

·         Wie op Witte Donderdag, Goede vrijdag, Pasen of Sinksen (Pinksteren) nuchter een rauwe appel eet krijgt het hele jaar geen koorts of tandpijn

 

top

Britse volksgebruiken

‘Wassailing’ (= Een heildronk uitbrengen)

(24 December – 6 januari)

In een paar plaatsen in Groot Brittanië wordt dit vrolijke Kerstgebruik, nog in ere gehouden. ‘Waes Heil’ was een populaire Angelsaksische heildronk. Letterlijk vertaald betekend Waes Heil “Wees heel”, “Wees gezond” (meer populair, “Proost”). De essentie van het gebruik is gezamenlijk drinken en heildronk uitbrengen met een grote ‘wassail bowl’, gemaakt van het hout van een es of esdoorn. Deze kom, rijkelijk versierd met linten, ging rond in huiselijke kring maar werd ook van huis tot huis gedragen door zogenaamde ‘wassailers’ die de kom vulden (of lieten vullen) met een brouwsel van warm bier, nootmuskaat en suiker (zie recepten) . Daarbij werd dan toast en geroosterde wilde appels gegeten. Het hing af van het plaatselijk gebruik of de wassailers aan je deur stonden op Kerstavond, Nieuwjaarsnacht of Driekoningen, maar ze kondigden zichzelf altijd aan met een ‘letting-in song’:

 

Here we come a-wassailing

Among the leaves so green

Here we come a-wassailing

So fair to be seen

Yorkshire

 

Be here any maids? I suppose there be some

Sure they will not let young men stand on the cold stone

Sing hey all you maids, come draw back the pin

For to let we jolly wassailers in.

Gloucestershire

 

Bij de heildronk zelf werd dan gezongen:

 

Good master and mistress, here’s a health to you we give

And sing jolly wassail as long as we live

And if we do live, ‘til another New Year

Then perhaps we may call, and see who do live here

Gower, South Wales

 

Omdat de zangers vaak arm volk waren, vroegen ze vaak een beloning  in de vorm van eten en drinken of geld:

 

Come butler come bring us a bowl of the best

I hope your soul in Heaven do rest

But if you do bring us a bowl of the small

Then down fall butler, bowl an all

Gloucestershire

 

Now neighbours and strangers we always do find

And hope we shall be courteous, obliging and kind

And hope your civility to us will be proved

As a piece of small silver in token of love.

Grampound, Cornwall

 

top

 

 

‘Wassailing the Apple Trees’ (of ‘Apple Howling’)

(Somerset 17 januari, West Sussex 6 januari)

Tot voor kort werd er tijdens wassailing gedronken op de gezondheid van boerderijdieren, bijenvolken en zelfs  gewassen. In de regionen waar veel cider gemaakt werd, in Zuid en en West Engeland, werden er gedronken op  de appelbomen en appelgaarden. Vandaag de dag gebeurt dit af en toe nog in Somerset en Devon. Op Driekoningen verzamelen de wassailers zich rond een oude boom die symbool staat voor alle appelbomen en zingt men:

 

Old apple tree, we wassail thee, and hoping thou wilt bear

For the Lord doth know where we shall be, till apples come another year

To bear well and bloom well so merry let u be

Let every man take off his hat and shout to the old apple tree

Old apple tree, we wassail thee, and hoping thou wilt bear

Hat-fulls, cap-fulls, three-bushel bagfulls

And a little heap under the stairs

Hip! Hip! Hooray!

 

 

Wassail in SomersetJachtgeweren werden dan afgevuurd door de taken om de boze geesten te verjagen en er werd gedronken op de gezondheid van de boom. Warme cider met daarin toast ging rond in een emmer. Een gedeelte van dit mengsel werd over de wortels van de boom gegoten en toast, gedrenkt in cider, werd op de takken gelegd, ogenschijnlijk voor de vogels, maar misschien oorspronkelijk voor een beschermheilige.

 

Een vergelijkbaar gebruik vind plaats in West Sussex waarbij tijdens de ceremonie ook op hoorns wordt geblazen. Daarbij wordt de boom ook geslagen (zie ook het Zuid-Nederlandse gebruik) om deze vruchtbaar te maken. Daarbij werd dan gezongen:

 

Stand fast root, bear well top

God send us a good howling crop

Every twig, apples big! Every bough, apples enow!

 

Met als afsluiting een kakofonisch gehuil “om hem wakker te maken”.

 

Een aantal geluidsopnamen van moderne wassails zijn o.a. te beluisteren op www.hemyockcastle.co.uk/wassail.htm. Klik hier voor de tekst en noten van een lied dat gezongen werd in Gower. Zoeken via Google plaatjes met trefwoord ‘wassail’ levert veel leuke foto’s op van de eigentijdse viering van dit eeuwenoude gebruik. Op de The Wassail Page, Apple Wassail Page en Apple Tree Wassailing  is meer (Engelstalige) informatie te vinden over deze gebruiken.

 

top

 

Franse volksgebruiken

De grote ‘Mondard’

In Beauce, een district in Orleans, maakt de bevolking  op 24 of 25 april een man van stro, de grote mondard. De oude mondard is dood en er moet een nieuwe gemaakt worden. In een processie wordt de man van stro door het dorp gedragen en wordt uiteindelijk onder de oudste appelboom  geplaatst. Hier blijft de pop staan totdat de eerste appels worden geoogst. De pop wordt dan verbrand en in het water gegooid. De pop kan ook worden verbrand waarna de as in het water wordt gegooid. De persoon die de eerste appel van de boom plukt, volgt deze man van stro op als “de grote mondard”. De pop van stro vertegenwoordigd in dit gebruik de geest van de boom, die, dood in de winter, herleeft wanneer de appelbloesem aan de takken verschijnen. De persoon die de eerste vrucht plukt van de boom en die de titel “de grote mondard“ overneemt, wordt gezien als de nieuwe vertegenwoordiger van de boomgeest.

            Primitieve volken waren normaalgesproken huiverig om de eerste vruchten van de boom te proeven ,voordat er een soort ceremonie had plaatsgevonden. Ze geloofden dat de eerste vruchten toebehoorden aan de boomgod  of dat de boomgod in deze appels huisde. Daarom werd de eerst mens/dier die het aandurfde de heilige eerste vruchten te eten, gezien als de boomgod die zelf zijn vruchten tot zich nam in menselijke/dierlijke vorm.

 

top

Belgische volksgebruiken

Escouvion/Scouvion

In heel Europa vonden vreugdevuren plaats in het voorjaar / rond Vastentijd . Een voorbeeld hiervan is het gebruik onder de naam Escouvion of Scouvion dat tot ongeveer 1840 in de provincie Hainaut in acht werd genomen. Elk jaar, op de eerste zondag in de vastentijd, genoemd “De dag van de kleine Scouvion”, renden kinderen en jonge mensen met brandende fakkels door de tuinen en boomgaarden. Al rennend schreeuwden zij zo hard mogelijk:

”Draag appels, draag peren, en kersen allemaal zwart ,

tot Scouvion!”

De fakkeldrager draaide zijn brandende toorts in de rondte en slingerde deze tussen de takken van de appel- ,peren- en kersenbomen. De volgende zondagmiddag, “De dag van de grote Scouvion”, werd deze race door de tuinen en boomgaarden met fakkels herhaald totdat de duisternis viel.

 

top

Vruchtbaarheid & kinderen

Maori’s

Bomen worden nogal eens geassocieerd met vruchtbaarheid. Zo schrijft de Tuhoe stam van de Maori’s bomen de kracht toe vrouwen vruchtbaar te maken. De navelstrengen van hun pas geboren kinderen werden aan de takken van heilige bomen gehangen tot vrij recente datum. Onvruchtbare vrouwen moesten dan zo’n boom omarmen. Zij zouden dan alsnog een kind krijgen; een jongetje wanneer zij de oostzijde van de boom omarmden, door de westkant een meisje.

            Een ander gebruik met de navelstreng was het begraven ervan op een heilige plaats. De Maori’s plantten er een jong boompje boven. Wanneer het boompje groeide, was dat een tohu oranga (teken van leven) voor het kind: wanneer het bloeide, zou het goede gaan met het kind; als het verwelkte en dood ging, voorspelde dat niet veel goeds voor het kind.

 

 

Zuid Slavonie

Onvruchtbare vrouwen uit Zuid Slavonië die graag zwanger wilde worden, legden op de avond van St. George’s Day een nieuw hemd onder een vruchtdragende boom. De volgende ochtend bij zonsopgang onderzochten ze het hemd. Wanneer ze zagen dat er een levend wezentje over heen had gekropen, hopten ze dat hun kinderwens binnen het jaar werd vervuld. Ze trokken het hemd dan aan, zeker van hun zak dat zij zo vruchtbaar waren als de boom waaronder het hemd de hele nacht had gelegen.

 

 

Kara- Kirghizië

Kara-Kirghizische vrouwen die geen kinderen konden krijgen, rolden zichzelf op de grond heen en weer onder vrij staande appelbomen om nageslacht te krijgen.

 

 

Zweden en Afrika

Naast de kracht om vrouwen vruchtbaar te maken, bezaten bomen volgens de overleveringen ook de kracht om de bevalling voorspoedig te laten verlopen. In sommige streken van Zweden stonden altijd van dit soort ‘bescherm-bomen’ in de buurt van boerderijen. Niemand mocht een blad van deze boom plukken, een verwonding aan deze boom zorgde voor tegenspoed en ziekte. Zwangere vrouwen omarmden de boom in de hoop dat de bevalling dan goed en snel zou verlopen.

            In sommige streken van Congo maakten zwangere vrouwen kledingstukken van het schors van heilige bomen. Deze bomen beschermden hen tegen de gevaren van de zwangerschap.

 

 

 

Fiji-eilanden en Borneo

Op sommige delen van de Fiji-eilanden werd de navelstreng van een pas geboren jongetje tezamen met een kokosboom geplant. Het leven van het kind werd zo gekoppeld aan dat van de boom. Bij de Dyaks van Landak en Tajan (Borneo) is het gebruikelijk een vruchtboom te planten bij de geboorte van een kind. Het leven van het kind, zo geloofden zij, was verbonden met dat van de boom. (zie ook maori gebruiken).

 

 

Zwitserland

In landen als Rusland, Duitsland, Engeland, Italië en Frankrijk is het bij een aantal families nog heel gebruikelijk een boom te planten bij de geboorte van een kind. De boom zal gelijk met het kind opgroeien en wordt dan ook met liefde verzorgd. In het kanton Aargau in Zwitserland is het nog een vrij algemeen gebruik om bij de geboorte van een jongetje een appelboom te planten en bij de geboorte van een meisje een perenboom. Het zal het kind hetzelfde vergaan als de boom.

 

top

Volksspelen

Appelbijten/appelknappen

Appelbijten is te vergelijken met het koekhappen van nu: aan een touw hangt een appel op manshoogte. Men moet er in bijten zonder zijn handen te gebruiken. Soms is het touw aan een kom water of zand verbonden. Bij heftige bewegingen krijgt men het water of zand op het hoofd.

 

top